Չրերը ամանորյա սեղանին․ ինչու են հայերը Ամանորին չիր, ընկույզ և չամիչ դնում
Sone-ի թիմԸնթերցման տևողությունը՝ 5 րոպե
Հայկական ամանորյա սեղանին չրերը, ընկույզն ու չամիչը դրվում են որպես առատության նշան․ ազգագրական նկարագրությունների համաձայն՝ առատ սեղանը պետք էր, որ նոր տարին լինի բարեբեր և հաջող, և չրերը, թարմ մրգերը, չամիչն ու ընկույզը դրա պարտադիր մասն էին։ Ստորև՝ ինչ են պատմում աղբյուրները, և ինչպես հավաքել այդ սեղանը այսօր։
Բովանդակություն
Ինչո՞ւ են Ամանորին չիր և ընկույզ դնում սեղանին
Հետքում հրապարակված ազգագրական հոդվածը նկարագրում է ամանորյա սեղանը՝ չրերով, թարմ տանձով և խնձորով, նռով, խաղողով և սերկևիլով, որոնք խորհրդանշում էին պտղաբերությունը։ Նույն հոդվածի համաձայն՝ չամիչը, ընկույզը, նուշը, աղանձը և Կաղանդի քաղցրավենիքները միշտ սեղանին էին։
Գաղափարը պարզ էր․ ինչպես սկսվի տարին, այնպես էլ կշարունակվի։ Ուստի սեղանը պետք է լիքը լիներ, իսկ ունևորները իրենց սեղանից մի մաս առանձնացնում էին աղքատ ազգականների և հարևանների համար։
Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության կայքը նույնն է ասում այլ բառերով․ ամանորյա ուտեստների հիմնական բաղադրիչները չոր և թարմ մրգերն էին, չամիչն ու հատիկաընդեղենը, իսկ միրգը շատ կարևոր էր։
Ինչով էին հյուրասիրում հունվարի 1-ին
Նույն կայքի համաձայն՝ հունվարի 1-ին այցելուներին դիմավորում էին առատության նշաններով՝ ընկույզով, չամիչով և մանր կոնֆետներով։ Պարտադիր ուտեստների շարքում նշված են տոլման, բլինները, քուֆթան, բանջարեղենի աղցանները, հատիկաընդեղենը, ընկույզը, մրգերը և գաթան։
Այսինքն՝ չիրն ու ընկույզը միայն սեղանի զարդ չէին․ դրանք այն էին, ինչ տալիս էին եկողին։
Ի՞նչ է անուշապուրը և ինչից են այն պատրաստում
Անուշապուրը ամանորյա քաղցր ապուր է։ Հետքի հոդվածի համաձայն՝ այն պատրաստում էին ամենուր՝ աղացած ցորենից, չամչից, ծիրանի չրից և դոշաբից։
Սփյուռքի ընտանիքներում անուշապուրը մնում է տոնական սեղանի գլխավոր քաղցրը։ The Armenian Mirror-Spectator թերթը 2021 թվականին այն նկարագրում է որպես ցորենի կամ գարու շիլա՝ չրերով, ընկույզով, շաքարով և նռան հատիկներով։ Ստամբուլի հայ ընտանիքներում կեսգիշերին բերում են մրգերի և քաղցրավենիքի սեղանը, որի կենտրոնում անուշապուրն է։
Ամեն ընտանիք այն եփում է յուրովի․ ընդհանուրը ցորենն է, չամիչն ու չիրը։ Եթե պատրաստում ես տանը, ծիրանի չիրը կարելի է կտրատել մանր, որ ապուրի մեջ հավասար բաշխվի։
Վաճառվում է նաևWildberriesOzon
Ամանորյա սովորույթներ Արցախում և Սյունիքում
Panorama.am-ը 2015 թվականին նկարագրում է մի սովորույթ, որ կար Արցախում և Սյունիքում․ ընկույզից, չրից և խաշած հավից երկար շարան էին պատրաստում և իջեցնում ազգականների, ամենից հաճախ խնամիների տան երդիկից։
Նույն հոդվածը նշում է, որ տոնական թխվածքները՝ տարվա հացը, կրկենին, կլոճը, պուռնիկը և այլ ծիսական թխվածքներ, լինում էին կլոր, քառակուսի, եռանկյուն կամ այլ ձևի և լցոնվում էին ընկույզով, չամիչով, սերմերով և հատապտուղներով։
Մեղրաշենից մի պատմություն, որ բերում է Mirror-Spectator-ը, հիշում է յոթ տեսակ չիր կամ քաղցրավենիք ամանորյա սեղանին, ինչպես 19-րդ դարի Արևմտյան Հայաստանում, օրինակ՝ Պալուում, որտեղ Ամանորի գիշերը յոթ ուտեստ էին ուտում։
Տարվա հացը և գաթան
Ամանորյա սեղանին հացն ուներ իր տեղը։ Հետքի հոդվածը գրում է, որ տարվա հացը ընտանիքին մատուցում էին ամանորյա ընթրիքին, իսկ ոչ նյութական ժառանգության կայքը՝ որ ծիսական հացը թխում էին դեկտեմբերի 31-ին։ Մեղրաշենում, ըստ Mirror-Spectator-ի, Ամանորի կարևոր մասն էր մեծ կլոր գաթան։
Նույն թերթը հիշատակում է տոնական ուտեստի մեջ մետաղադրամ թաքցնելու հին սովորույթը․ մի ընտանիք այժմ մետաղադրամի փոխարեն սիսեռ է դնում իչլի քուֆթաներից մեկի մեջ։
Չրերն ու ընկույզը սփյուռքի տներում
Սովորույթը գնացել է ընտանիքների հետ։ Մալաթիայից սերող մի ընտանիք, որին մեջբերում է Mirror-Spectator-ը, Ամանորի գիշերը հիշում է որպես ընկույզի, նարինջի և այն հատուկ մրգերի ժամանակ, որոնք տարվա մյուս օրերին չէին ուտում։ Ստամբուլում, ինչպես ասվեց, կեսգիշերի մրգերի և քաղցրավենիքի սեղանը կառուցվում է անուշապուրի շուրջ։
Չրերը Ամանորից առաջ՝ այսօր
Հայաստանում էլ սովորությունը կենդանի է։ 2017 թվականի հունվարին JAM News-ը զրուցել է էջմիածնեցի մի կնոջ հետ, որը Ամանորից առաջ չիր էր վաճառում՝ օշարակով պատրաստած և պարզապես արևի տակ չորացրած, և պատմել, որ այդ տարի հատկապես Ռուսաստանում ապրող բարեկամներն ու ընկերներն էին գնում։
Մեղրը՝ առաջին կենացի հետ
Հետքի հոդվածը պատմում է ևս մի սովորույթ․ առաջին ըմպելիքի հետ մեղր էին հյուրասիրում, որ գալիք տարում ամեն ինչ լինի «անուշ ու մեղրով»։ Եթե սեղանին մեղր ես դնում, այն կարող է լինել այդ սովորույթի փոքր կրկնությունը։ Մեր մեղրերը մեղրի էջում են։
Ինչպես հավաքել ամանորյա սեղանի չրերը այսօր
Աղբյուրներում թվարկված բաղադրիչների մեծ մասը այսօր էլ հեշտ է գտնել։ Մի քանի գործնական խորհուրդ․
- Վերցրու մի քանի տեսակ։ Ծիրան, սալոր, դեղձ, սեխ, չամիչ՝ գույնով և համով տարբեր, որ ափսեն առատ ու գունեղ լինի։
- Ընկույզն ու նուշը առանձին ափսեով դիր կամ ընտրիր այն տուփը, որի մեջ ընկույզ կա։ Մեր որոշ տուփերում կան ընկույզներ, որոշներում՝ ոչ․ յուրաքանչյուր տուփի կազմը նշված է նրա էջում։
- Չիրը սեղանից առաջ պահիր փակ տուփում, որ չչորանա, իսկ ափսեի մեջ լցրու հյուրերից քիչ առաջ։
- Մեկ տուփ պահիր հյուրերի համար։ Ինչպես հունվարի 1-ի հյուրասիրությունը, փայտե տուփը հեշտ է տալ նրան, ով գալիս է շնորհավորելու։
Վաճառվում է նաևWildberriesOzon
Sone-ի չրերը արևի տակ են չորացվում, բացի խնձորից, որը չորացվում է ցածր ջերմաստիճանում։ Շաքար չենք ավելացնում․ մրգերը պարունակում են բնական ծագման շաքարներ։ Մրգերի մեծ մասը մշակված է ծծմբի երկօքսիդով, որը պահում է նրանց գույնը․ սև սալորը և ծիրանի կորիզը՝ ոչ։
Վաճառվում է նաևWildberriesOzon
Կարճ ասած
Չրերը, ընկույզն ու չամիչը հայկական ամանորյա սեղանին են, որովհետև սեղանը պետք է լիքը լիներ, որ տարին լինի առատ։ Դրանցից էին եփում անուշապուրը, դրանցով էին հյուրասիրում հունվարի 1-ի հյուրերին, իսկ Արցախում և Սյունիքում դրանք իջեցնում էին խնամիների երդիկից։
Չրեր ամանորյա սեղանի համար
- Նվեր տուփերՓայտե և կրաֆտ տուփեր՝ սեղանի և հյուրերի համար
- Բոլոր չրերըԾիրան, սալոր, դեղձ, սեխ և այլն՝ փաթեթներով




